Φεβρουάριος – Μάρτιος / February- March 2019

Η κοζανίτικη στάμνα – The Kozani pitcher

Η μεγάλη στιβαρή στάμνα με τη μία λαβή και το διάφραγμα που ενώνει την προχοή με το στόμιο είναι ίσως το πιο αντιπροσωπευτικό κεραμικό της ευρύτερης περιοχής της Κοζάνης. Πρόκειται για ένα καθαρά χρηστικό αγγείο που χρησιμοποιούνταν για το νερό ή τη ρακή.

Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του τύπου στάμνας είναι το ιδιαίτερα μεγάλο βάρος της, η κάθετη προχοή με τη μικρή καμπύλη στην απόληξη, όπως και το ψηλό διάφραγμα που πάντα ξεπερνάει σε ύψος το στόμιο. Το τελευταίο, γνωστό και ως «λειρί του κόκορα», είναι ένα στοιχείο ευρέως διαδεδομένο στα κεραμικά της νοτίου Βαλκανικής, που εκτός από τη λειτουργική του χρήση να προστατεύει την σωληνωτή προχοή συνδέεται και με συμβολισμούς σχετικούς με την ευγονία και την ευημερία. Το μέσο ύψος μίας τέτοιας στάμνας είναι τα 40 εκατοστά ενώ έχει εντοπιστεί και στάμνα με ύψος τα 70, που πιθανόν να προορίζονταν για κάποια ειδική χρήση. Τη βρίσκουμε κυρίως με ανοιχτή ή σκούρα πράσινη λαμπερή εφυάλωση και πολύ πιο σπάνια με κίτρινη. Τις περισσότερες φορές είναι εφυαλωμένη εσωτερικά και εξωτερικά κυρίως στο πάνω μέρος. Διακόσμηση, πέρα από το χρώμα της εφυάλωσης και τη διαμόρφωση του λειριού, δεν έχει, εκτός από μερικές περιπτώσεις που κάτω από την προχοή τοποθετείται μία επίθετη μαργαρίτα που κατασκευάζεται χωρίς καλούπι. Αντίστοιχες στάμνες με επίθετες χειροποίητες μαργαρίτες φτιάχνονται αποδεδειγμένα και στη Φλώρινα τουλάχιστον έως την περίοδο του μεσοπολέμου. Υπάρχει ένα τέτοιο παράδειγμα στη συλλογή του ΛΕΜΜΘ με την επιγραφή «Φλώρινα 1933».

Παρ’ όλο που δεν υπάρχουν τεκμήρια ή άλλες πληροφορίες που να συνδέουν αυτές τις στάμνες με την περιοχή της Κοζάνης, ο μεγάλος αριθμός τέτοιων σταμνών που εντοπίστηκε στην ομώνυμη πόλη και την περιφέρεια της (Σιάτιστα, Βελβεντό) μας κάνει να μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα ότι η Κοζάνη είναι ο πιο πιθανός τόπος κατασκευής τους. Η συνοικία με το όνομα «Κεραμαριό» και οι αναφορές των οδηγών του Ιγγλέση στις αρχές του 20ου αιώνα σε αρκετά ντόπια εργαστήρια επιβεβαιώνουν την αγγειοπλαστική δραστηριότητα της πόλης.

Η οικονομική ευημερία της περιοχής όπως μαρτυρούν και τα επιβλητικά αρχοντικά που κτίζονται από τα μέσα του 18ου αιώνα και καθ’ όλη την διάρκεια του 19ου στη Σιάτιστα και την Κοζάνη δικαιολογεί και τα μεγάλα μεγέθη και την πλούσια εφυάλωση αυτών των σταμνών. Η στιβαρή κατασκευή τους είχε σαν αποτέλεσμα να διασωθούν αρκετές τέτοιες στάμνες σε ολόκληρη τη δυτική Μακεδονία. Αρκετά δείγματα αυτού του τύπου της βαριάς στάμνας με το ψηλό λειρί σήμερα βρίσκονται στο Ιστορικό-Λαογραφικό μουσείο της Κοζάνης, στις Λαογραφικές συλλογές της Τατιάνας Ντέρου και του Αρχοντικού Δόλγκηρα στη Σιάτιστα, στο Εθνογραφικό Μουσείο Μακεδονίας Θράκης στη Θεσσαλονίκη και σε πολλά μικρά λαογραφικά μουσεία σε όλη την περιοχή της δυτικής Μακεδονίας.

The Kozani pitcher

The large heavy pitcher with one handle and a “bridge” of clay connecting the spout to the rim is probably the most representative ceramic of the wider region of Kozani. It is a purely utilitarian pot used for water or raki. The basic features of this type of pitcher are its particularly heavy weight, the vertical projection of the spout with the small curve at the end, as well as the high aperture of clay bridge which is always higher than the rim. The clay bridge, which is also known as “rooster comb”, is an element widespread in southern Balkan ceramics, which in addition to its functional use to protect the tubular spout is also associated with symbolism related to eugenics and prosperity. The average height of such a pitcher is 40 centimeters, but pitchers up to70 cm. have also been identified. We find it mainly with light or dark green shiny glaze and much more rarely, with yellow. In most cases it is glazed internally and externally, mainly at the top. There is no decoration apart from the color of the glaze and the shape of the “rooster”, except in some cases where a round relief motif (something like a daisy), made without a mold, is placed under the spout. Pitchers with similar relief motifs were also made in Florina until the interwar period. There is such an example in the collection of the Ethnographic Museum of Macedonia-Thrace in Thessalonik with the inscription “Florina 1933”.

Although no evidence or other information links these pitchers with the Kozani region, the large number of such pots found in the city of Kozani and its wider region (such as Siatista and Velvento) makes us able to say with relative certainty that Kozani is the most likely place of their manufacture. The neighborhood with the name “Keramarios” and references in the early 20th century N. Igglesis’ Guide to Macedonia, confirm that several pottery workshops existed in the city.

The economic prosperity of the region, as witnessed by the imposing mansions built in the middle of the 18th century and throughout the 19th century in Siatista and Kozani, justifies the large sizes and rich glazing of these pots. Their robust construction resulted in the survival of a number of these pitchers throughout Western Macedonia. Several examples of this type of heavy pitcher, with the tall “rooster” today are found in the Historical-Folklore Museum of Kozani, the Folklore Collections of Tatiana Deros and the Mansion Dolgira in Siatista, the Ethnographic Museum of MacedoniaThrace in Thessaloniki and many small folklore museums throughout the region of Western Macedonia.

Κείμενο/text : Β. Βλάχος (μέλος του «Δικτύου κεραμικής») V. Vlahos (member of the «Diktio, a platform for the study of pottery in South-Eastern Europe»)

English text editing: V. Vlachos – KD Vitelli

Εικόνες/Images

  1. Στάμνα Κοζάνης/ Kozani pitcher. Ιδιωτική συλλογή Αθήνα/ Private collection Athens. Υ./Η. : 38 cm
  2. Στάμνα Κοζάνης/ Kozani pitcher. Συλλογή Κέντρου Μελέτης Νεώτερης Κεραμεικής/Center for the Study of Modern Ceramics – Athens Υ./Η. : 44 cm
  3. Βρύση στα Αμπελάκια/ Fountain at Ambelakia -Thessaly Φωτογραφία από το βιβλίο /From the book : Γ. Προκόβας «Αμπελάκια. Το λίκνο του συνεταιρισμού», εκδόσεις/Publications: Κέδρος, 1982, σ./p. 106
  4. Λεπτομέρεια από την παραπάνω φωτογραφία αρ. 2 Detail from the above photo. n. 2
  5. Άποψη από το εσωτερικό του αρχοντικού της οικογένειας Σβαρτς στα Αμπελάκια./ Photo from the Svarts’ estate at Ambelakia. Φωτογραφία από το βιβλίο /From the book: Γ. Προκόβας «Αμπελάκια. Το λίκνο του συνεταιρισμού», εκδόσεις/Publications Κέδρος, 1982, σ./p. 74