Μάιος 2018

Μάιος – Ιούνιος 2018 / May – June 2018

Με αφορμή τις στάμνες

Το 1999 το Κέντρο Μελέτης Νεώτερης Κεραμεικής – Ίδρυμα οικ. Γ. Ψαρόπουλου άνοιγε πανηγυρικά τις πόρτες του νέου μουσειακού του χώρου στην οδό Μελιδώνη με την περιοδική έκθεση με τίτλο: «Με αφορμή μια στάμνα». Την γενική επιμέλεια είχε η Μπέττυ Ψαροπούλου και η έρευνα καθώς και η συγγραφή των κειμένων έγινε από το τότε επιστημονικό προσωπικό του Ιδρύματος. Στόχος της ήταν η σύνοψη της νεοελληνικής χρηστικής κεραμικής μέσω της παρουσίασης ενός εμβληματικού αγγείου, της στάμνας. Η έκθεση αυτή ταξίδεψε πολύ, φιλοξενήθηκε σε  μουσεία και άλλους χώρους, στάθηκε η αφορμή για εκατοντάδες εκπαιδευτικά προγράμματα. Για τις ανάγκες της έκθεσης δημιουργήθηκε ένα πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό και τυπώθηκε ένας ιδιαίτερα επιμελημένος κατάλογος. Αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς ερευνητές. Επιτέλεσε τον σκοπό της με τον καλύτερο τρόπο και παραμένει η σημαντικότερη περιοδική έκθεση του Κέντρου Μελέτης Νεώτερης Κεραμεικής. Το έκθεμα του Καλοκαιριού 2018 τιμά αυτήν την έκθεση εστιάζοντας κυρίως στις νέες προσεγγίσεις και στις προοπτικές που προκύπτουν από την αποτίμησή της.

Η έκθεση και η έκδοση του 1999 είχε ως άξονα κυρίως τα μορφολογικά χαρακτηριστικά των κεραμικών σκευών (εικ.2). Το βάρος δόθηκε στην περιγραφή των τεχνικών κατασκευής, διακόσμησης και διακίνησης των αγγείων αυτών καθώς και στην αναλυτική παρουσίαση της τυπολογίας τους. Η έμφαση στην τυπολογία ήταν σύμφωνη με τις επιστημονικές αναζητήσεις εκείνης της εποχής, ωστόσο σήμερα δεν είναι πλέον αρκετή. Η σύγχρονη έρευνα οφείλει να προχωρήσει πέρα από την παράθεση φωτογραφιών σταμνών και το γεωγραφικό τους προσδιορισμό. Στο σύντομο αυτό αφιέρωμα παρουσιάζονται κάποιες ερευνητικές προτάσεις οι οποίες διευρύνουν την ματιά μας και θέτουν νέες προσεγγίσεις

Η στάμνα, γένους θηλυκού

Πέρα από την προφανή σημασία της για τον προσπορισμό του καθημερινού πόσιμου νερού υπάρχουν και άλλοι λόγοι που καθιστούν την στάμνα εμβληματικό αντικείμενο της νεοελληνικής κεραμικής. Αρχετυπική είναι η σύνδεση της με τη γυναίκα. Στους νεότερους χρόνους η κοινοτική πηγή ήταν ένα από τα ελάχιστα μέρη που επιτρεπόταν η δημόσια παρουσία γυναικών. Εκεί συγκεντρώνονται με τα καλά τους ρούχα, εκεί εμφανίζονταν οι ανύπαντρες κοπέλες, εκεί διαδίδονταν τα νέα, εκεί αναπτύσσονταν τα ειδύλλια. Για τους παραπάνω λόγους η στάμνα συνδέθηκε άρρηκτα με τον κόσμο και την δημόσια εικόνα της γυναίκας (εικ. 3).

«Σαν πας, Μαλάμω μ’, για νερό,
κι εγώ στη βρύση καρτερώ,
να σου τσακίσω το σταμνί,
να πας στη μάνα σ’ αδειανή.
Κι αν σε ρωτήσει η μάνα σου:
– Μαλάμω μ’, πού ’ναι η στάμνα σου;
– Μάνα μου, παραπάτησα
και το σταμνί μου τσάκισα.
– Δεν είναι παραπάτημα,
μόν’ είν’ ανδρός αγκάλιασμα».

«Δημοτικό τραγούδι»

Η ιδεολογική χρήση της στάμνας

Ο μεσοπόλεμος είναι η περίοδος που η στάμνα αποκτά νέες σημασίες και άλλους συμβολισμούς. Την εποχή αυτή ο «λαϊκός πολιτισμός», θεωρείται ότι αποτελεί επιβίωση της αρχέγονης «παράδοσης» και συνδέεται με το με το ιδεολόγημα της «ελληνικότητας». Στο πλαίσιο αυτό και εξαιτίας της έμφυλης σημασίας που ήδη είχε, η στάμνα γίνεται λαλούν σύμβολο της «αγνής» ζωής των γυναικών της υπαίθρου( εικ. 4). Αποτελεί έκτοτε το απαραίτητο συμπλήρωμα της «τοπικής φορεσιάς», έκθεμα λαογραφικών συλλογών, απαραίτητο παρελκόμενο σε χορευτικές εκδηλώσεις (εικ. 5-7). Μεταπολεμικά με την υδροδότηση των οικισμών και την αύξηση του τουρισμού ο συμβολισμός αυτός εντείνεται. Το σταμνί χάνει τον χρηστικό του ρόλο και γίνεται souvenir με καθαρά συμβολική σημασία, αναμνηστικό της ελληνικής επαρχίας (εικ. 8).

Στάμνες και άλλα σκεύη

Όσο και αν η στάμνα αποτέλεσε το κατεξοχήν σκεύος για την αποθήκευση και μεταφορά του νερού, δεν ήταν ωστόσο το μόνο. Συχνά χρησιμοποιούνταν άλλα αγγεία καθώς και σκεύη από άλλα υλικά. Σε πολλές περιοχές του Ελλαδικού χώρου μάλιστα χρησιμοποιούσαν ελάχιστα ή και καθόλου πήλινες στάμνες. Οι Σαρακατσάνοι για παράδειγμα που μετακινούνταν εποχιακά με τα κοπάδια τους, πάντα κοντά σε πηγές νερού, δεν χρησιμοποιούσαν πήλινες άλλα χάλκινες στάμνες και ξύλινα και μεταλλικά σκεύη (εικ. 9). Στο Αιγαίο αντίθετα που και οι πηγές νερού είναι λιγότερες και η διακίνηση κεραμικών ήταν εύκολη δια θαλάσσης, υπήρχε μια πλειάδα σταμνών και άλλων πήλινων σκευών που χρησιμοποιούνταν στην κατανάλωση και αποθήκευση νερού. Η ανάπτυξη της παραγωγής σε αυτή την περιοχή οδήγησε στην τεχνολογική εξειδίκευση και στην μορφολογική ποικιλία. Στη Σίφνο για παράδειγμα, μεγάλο και εξειδικευμένο αγγειοπλαστικό κέντρο του Αιγαίου, κατασκευάζονταν περισσότερες από πέντε παραλλαγές στάμνας. Το φαρδύκωλο σταμνί για τη βάρκα, η στάμνα του αγωγιάτη με την πεπεισμένη κοιλιά για την πρόσδεση στον γάιδαρο (εικ. 10), η πολύ μεγάλη στάμνα ενισχυμένη με ζωνάρια, κ.α.

Σύνοψη

Για να κατανοήσουμε πλήρως τους λόγους που κατέστησαν τις στάμνες ως το κατεξοχήν υδροφόρο αγγείο οφείλουμε να αιτιολογήσουμε τις διαφοροποιήσεις, να ερευνήσουμε τις εξαιρέσεις. Η χρήση ή μη χρήση πήλινων σταμνιών σχετίζεται με τις πηγές νερού και την διαχείριση του, με τα δίκτυα επικοινωνίας και εμπορίου, με την κοινοτική οργάνωση, την τοπική οικονομία. Η σύγχρονη έρευνα οφείλει να εντάξει τα σκεύη αυτά στο γενικότερο ιστορικό και πολιτιστικό τους πλαίσιο (εικ. 11). Επιπλέον για να ερμηνεύσουμε τους λόγους που κατέστησαν τη «στάμνα» ως το εμβληματικό αντικείμενο της νεοελληνικής κεραμικής οφείλουμε να εντοπίσουμε τους συμβολισμούς της, να εμβαθύνουμε στις προφανείς όψεις και τις αθέατες προεκτάσεις της.

 

Κείμενο/text : Νίκος Λιάρος – Nikos Liaros

English translation : Stephanie Sampson

 

About the Greek Water Jug (Stamna)

In 1999, the Center for the Study of Modern Ceramics – G. Psaropoulos Foundation opened the doors to its new museum space on Melidoni Street in Athens, with the periodic exhibition entitled “On the Occasion of a Water Jug”. Betty Psaropoulou undertook the supervision, and research and texts were done by the scholarly staff of the Foundation at that time.  The aim of the exhibition was to summarize Modern Greek ceramics through the presentation of one of the most emblematic Greek pots: the water jug , in Greek : Stamna. This exhibition has traveled extensively, has been hosted in museums and other foundations, and has been the basis of hundreds of educational programmes. For the needs of the exhibition audiovisual material was created, and a detailed catalog was printed. It has also been the source of inspiration for many researchers. It has fulfilled its aims and remains the most important periodic exhibition of the Foundation. The “May – June exhibit” presented here honors this exhibition, focusing mainly on new approaches and the prospects arising from its evaluation.

The focus of the exhibition and publication of 1999 was mainly on the morphological characteristics of these pots. Weight was given to the description of techniques, decoration and trade of these vessels, as well as to the detailed presentation of their typology (fig. 2). The emphasis on typology was in line with the scientific inquiry of that era, but today this is no longer enough. Current research should go beyond comparing photos of pots and their geographic identification. This short tribute presents some research proposals that broaden our perception and set new approaches

 

Stamna: Female Genus

Apart from its obvious importance for the everyday enjoyment of drinking water, there are other reasons that make stamna the emblematic object of Modern Greek ceramics, particularly the archetypal connection to woman. In recent times, the communal fountain was one of the few places where the public presence of women was allowed. There the unmarried girls in their good clothes gathered, news was shared, and romances flowered there. For the above reasons, the water jug was inextricably linked to society and the public image of women (fig. 3).

The Ideological Use of Stamna

The interwar years are the period when the water jug acquires new symbolism and meaning. At that time, “rural culture” is regarded as the survival of original “tradition” and is linked to it through the ideology of “Greekness”. Because of the gendered significance it already had, stamna becomes a symbol of the “pure” life of women in the countryside (fig. 4). Since then, it has been the necessary complement of “local costume”, exhibits of folklore collections, and an indispensable part of traditional dancing events (fig. 5-7). Post-war, with modern water supply to settlements and the increase in tourism, this symbolism intensified. The jug loses its utilitarian role and becomes a souvenir with the purely symbolic importance of commemorating the Greek countryside (fig. 8).

Ceramic Water Jugs and Other Vessels

As much as the water jug was the primary vessel for water storage and transport, it was not the only one. Other pots and vessels made from other materials were often used. In many parts of Greece, there was even little or no use of ceramic water jugs. The nomadic tribe of Sarakatsanoi, for example, who moved seasonally with their flocks, always near water springs, used metallic and wooden vessels (fig. 9). In the Aegean, on the contrary, where water sources are few and trade in ceramics was easy by sea, there was a multitude of water jugs and other pots used for water consumption and storage. The flourishing pottery production in this region, lead to technological specialization and morphological diversity. In Sifnos, for example, an important and specialized pottery center in the Aegean Sea, more than five water jug types were manufactured. The water jug for the boat had a wide base, the one for the trader had a flattened belly to tie onto the front of the donkey (fig. 10), the very large jug was secured with rope, etc.

In order to fully understand the reasons that made jugs the most significant water pots, we ought to clarify the differences, and investigate the exceptions; explain the use or non-use of earthen pots related to water sources and the trade networks, community organization and local economy (fig. 11). We should also integrate these artifacts into their broader historical and cultural context. In order to explain the reasons which made the water jug the par excellence pot of Modern Greek pottery we should identify its symbolism to reveal both the obvious and the unseen aspects of it.

 

Εικ. 1. Δύο πίνακες του Ν. Εγγονόπουλου (μολύβι και τέμπερες) με θέμα τη διακόσμηση στάμνας.

Fig. 1 Two paintings by N. Egonopoulou (pencil and tempera) depicting the decoration of jugs. (vergos auction, 5. 28. 2018 / lot 045)

Εικ. 2 Αγγειοπλαστικά κέντρα και και τυπολογία των σταμνών στην Ελλάδα τον 20ο αι.

Fig. 2 Centres of ceramic production and the typology of jugs in 20th c. Greece. (Με Αφορμή μια Στάμνα σ. 28)

Εικ.3. Καρτ ποστάλ των αρχών του 20ου αι. Ελληνίς χωρική.

Fig. 3 postcard of Greek villager. Early 20th c. (www)

Εικ. 4 Φιγούρα του εργοστασίου του «Κεραμεικού» δημιουργία του Πάνου Βαλσαμάκη του 1932. Η γυναίκες της υπαίθρου, αγαπητό θέμα στην τέχνη του μεσοπολέμου, συμβολίζονται από την ενδυμασία και την ύπαρξη στάμνας.

Fig. 4  A figurine from the “Kerameikos” factory, creation of Panos Valsamakis in 1932.The women of the countryside, a favorite theme in Greek art of the interwar years, are symbolized by the traditional costume and the presence of a “stamna”. (φωτογραφία/Photo Ντίνος Κόγιας – συλλογή/ Collection Νίκος Λιάρος)

Εικ. 5. Φωτογραφία της Nelly από τους εορτασμούς για την επιβολή της μεταξικής διδακτορίας  στις 4η Αυγούστου 1937 στο Παναθηναϊκό στάδιο. Στην εκδήλωση αυτή κοπέλες ντυμένες με φορεσιές και κρατώντας στάμνες χόρευαν παραδοσιακούς χορούς. Οι στάμνες που προφανώς παραγγέλθηκαν για αυτό το σκοπό, προέρχονταν από την Καλογρέζα. Η ιδεολογική χρήση της στάμνας είναι προφανής.

Fig. 5 A photo by Nelly showing the celebrations for the enforcement of the Metaxas Dictatorship, on the 4th of August 1937 at the Panathinaiko Stadium, Athens. In this event, girls dressed in costumes and holding “stamnes” dance traditional dances. The pots apparently ordered for this purpose came from Kalogreza, Athens. The ideological use of the “stamna” is obvious.

(φωτογραφικό αρχείο Ε.Λ.Ι. Α- Photographic archive E.L.I.A.)

Εικ. 6. Η φωτογράφος Nelly αποθανάτισε πολλές από αυτές τις κοπέλες με στάμνες στους εορτασμούς του 1937 και μια από αυτές τις φωτογραφίες θα χρησιμοποιηθεί για την εικονογράφηση χαρτονομίσματος. (φωτογραφία χαρτονομίσματος 100 δραχμών τυπωμένο το 1939)

Fig. 6  Nelly photographed many of these girls with pots at the 1937 celebrations and one of these photos would be used to illustrate a banknote.

 

Εικ.  7 Λίγα χρόνια μετά τη φωτογράφιση της Nelly, στο περιοδικό LIFE θα γίνει ένα άρθρο με τίτλο «Speaking of pictures … Greek still look like their forbears” το οποίο θα βασιστεί σε στις φωτογραφίες του 1937.

Fig.  7  A few years later in LIFE magazine an article entitled “Speaking of pictures … Greeks still look like their forebears” was  illustrated with these 1937 photographs.

(LIFE 7.14.1947)

Εικ. 8 Αφίσα του ΕΟΤ φιλοτεχνημένη από τον Σπύρο Βασιλείου (1948), το νησί του Πόρου. Η στάμνα σε α’ πλάνο είναι χαρακτηριστικό της γραφικής ελληνικής επαρχίας.

Fig.  8 A Greek National Tourism Organization poster designed by Spyros Vassiliou (1948), depicting the island of Poros. The stamna is characteristic of the picturesque Greek provinces.

Εικ. 9. Χάλκινη στάμνα. Η στάμνα γνώρισε τόσο μεγάλη διάδοση ώστε το σχήμα της αντιγράφηκε και σε χάλκινα σκεύη. Χάλκινη στάμνα από την Ήπειρο ( Ίδρυμα  Τοσίτσα – Μέτσοβο)

Fig. 9 Copper stamna. This pot’s appeal was so widespread that its shape was also copied for  copper vases. From Epirus.

Εικ. 10 Η στάμνα του αγωγιάτη, με πεπλατυσμένη κοιλιά για να προσδένεται εύκολα στον γάιδαρο.

Fig. 10 Stamna for the trader had a flattened belly to tie onto the front of the donkey

(συλλογή, φωτογραφία: collection,photo: ΚΜΝΚ – Center for the Study of Modern Ceramics)

Εικ. 11 Κανάτι νερού από την Αίγινα, αρχές 20ου αι. Τα κανάτια της Αίγινας αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα πως πολιτιστικοί και κοινωνικοί παράγοντες επιδρούν στα πήλινα σκεύη. Τα κανάτια αυτά προορίζονταν για την αγορά της πρωτεύουσας και γι΄αυτό και η κατασκευή τους είναι προσεγμένη και η διακόσμηση πλούσια. Επιπλέον το σχήμα τους που διαφοροποιείται από τις κλασσικές στάμνες, και είναι σαν κανάτα, χρησιμεύει στο σερβίρισμα νερού σε ατομικά ποτήρια, συνήθεια συχνή σε αστικούς πληθυσμούς. (συλλογή/φωτογραφία Ν. Λιάρος).

Fig. 11 A water pitcher from Aegina, early 20th century. The pitchers of Aegina are a characteristic example of how cultural and social factors affect pottery. These pots were intended for the capital’s market, and therefore their shape is elegant and the decoration rich. Their form, with one handle and a  spout, is for pouring water into individual glasses, a habit common in urban populations. (collection/photo of N. Liaros).