Σεπτέμβριος 2018 – September 2018

Η κεραμική στα Βουνάρια Μεσσηνίας

Τα Βουνάρια είναι ένα από τα πιο γραφικά χωριά της Μεσσηνίας. Είναι χτισμένο πάνω σε χαμηλούς λόφους όχι μακριά από τη θάλασσα. Οι λόφοι αυτοί αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από καθαρή άργιλο και αυτός ήταν ένας από τους λόγους που σε αυτό το μέρος αναπτύχθηκε η κεραμική. Η παλαιότερη μαρτυρία κατασκευής κεραμικών στο χωριό είναι μια σφραγίδα σε πιθάρι του 1881 που αναφέρει το όνομα του Νίκου Τσικίνη από τα Βουνάρια. Ωστόσο είναι βέβαιο πως αγγειοπλαστική δραστηριότητα στο χωριό αυτό υπήρχε πολύ πιο πριν, τουλάχιστον από τις αρχές του 19ου αι. Η πορεία της κεραμικής παραγωγής στον 20ου αι. επηρεάστηκε άμεσα από τις ιστορικές συνθήκες. Στο χωριό κατασκευάζονταν μέχρι τις αρχές του 20ου μεγάλα χειροποίητα πιθάρια, οι λεγόμενες τζάρες. Όταν η παραγωγή των πολύ μεγάλων πιθαριών καθίσταται ασύμφορη και σταματά (γύρω στο 1910) οι αγγειοπλάστες του χωριού ειδικεύονται σχεδόν αποκλειστικά στην παραγωγή τροχήλατων αγγείων. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 και κυρίως μέσα στην Κατοχή στα Βουνάρια αναπτύσσονται μικρές αρχικά και μετά μεγαλύτερες βιοτεχνίες κατασκευής πιάτων και άλλων επιτραπέζιων σκευών. Ο λόγος είναι το κλείσιμο του εργοστασίου του Κεραμικού στην Αθήνα και η έλλειψη εισαγωγών ευρωπαϊκής κεραμικής. Οι δεκαετίες 1930- 1940 είναι η «χρυσή εποχή» του χωριού. Μεταπολεμικά η παραγωγή είχε φθίνουσα πορεία. Ο τελευταίος -επίμονος- αγγειοπλάστης του χωριού, ο Θανάσης Κανελλόπουλος σταμάτησε να κατασκευάζει βίκες για νερό στα τέλη της δεκαετίας του 1990.
Παντού στο χωριό είναι ωστόσο εμφανή τα ίχνη της πρότερης αγγειοπλαστικής δραστηριότητας. Στα αποθηκευτικά αγγεία που αχρηστεύτηκαν και έγιναν γλάστρες, στα χιλιάδες όστρακα από τα απορρίμματα των εργαστηρίων στις πλαγιές, στις λακκούβες που εμφανίζονται ξαφνικά σε χωράφια όταν κάποια υπόγεια στοά, από τις δεκάδες που είχαν ανοίξει οι αγγειοπλάστες στους λόφους για να βγάλουν άργιλο, καταρρεύσει. Η συσσωρευμένη αυτή δραστηριότητα συνεχίζει να επηρεάζει τους κατοίκους και ιδιαίτερα εκείνους που εμπλέκονται συναισθηματικά με αυτή. Για παράδειγμα ο Παναγιώτης Κυριακάκης γόνος παλαιάς αγγειοπλαστικής οικογένειας έχτισε το 2008 ένα πλίνθινο καμίνι ακριβώς όπως τα παλιά και η Μαρία Βασιλογιαννακοπούλου αποφάσισε φέτος να ανοίξει στο χωριό ένα σύγχρονο εργαστήριο κεραμικής. Τα καμίνια έσβησαν αλλά οι μνήμες και τα υλικά τεκμήρια δεν χάθηκαν. Πρόσφατα ξεκίνησαν προσπάθειες από κατοίκους με τη συνδρομή του ΚΜΝΚ για την διάσωση και την προβολή αυτής της σημαντικής παράδοσης.
Κείμενο/ έρευνα : Νίκος Λιάρος

Εικόνα 1. Βικιά, αγγεία για κρασί των ετών 1925, 1937, 1939 (Συλλογή – Φωτογραφία : Νίκος Λιάρος )
Εικόνα 2. Καπακλιά, αγγεία για τη μεταφορά φαγητού και τη συλλογή γάλατος (Συλλογή – Φωτογραφία : Νίκος Λιάρος )

Εικόνα 3. Βίκες, αγγεία για νερό. Το αριστερά του Γιάννη Μυλωνά το δεξιά προπολεμικό. (Συλλογή – Φωτογραφία : Νίκος Λιάρος )
Εικόνα 4. Ο Γιάννης Μυλωνάς έξω από το καμίνι του, αρχές δεκαετίας 1970. ( Αρχείο ΚΜΝΚ).
Εικόνα 5. Ο αγγειοπλάστης Θανάσης Κυριακάκης στο εργαστήριο του. Αρχές δεκαετίας 1940. (Αρχείο Παναγιώτη Α. Κυριακάκη)
Εικ. 6. Καμίνια στην είσοδο του χωριού (μεσοπόλεμος). Αρχείο Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα
Εικ. 7. Βάζο της βιοτεχνίας των Αφων Σαρρή, τέλη του 1930. (Συλλογή – Φωτογραφία : Νίκος Λιάρος )

Pottery making in Vounaria, Messinia
Vounaria is one of the most picturesque villages of Messinia in the Southern Peloponnese, and it is built on low hills not far from the sea. These hills consist almost exclusively of pure clay and this was one of the reasons why pottery developed in this area. The earliest evidence of pottery making in this village is a stamp on a big ceramic jar, which bears the date 1881 and the name of Nikos Tsikinis, a potter from Vounaria. However, it is certain that pottery activity in this village existed much earlier, at least since the beginning of the 19th century. The course of Vounaria ceramic production in the 20th century was directly affected by historical circumstances. In the village up to the beginning of the 20th century, large hand-made jars, the so-called “jares”, were made which were often over a metre high. When the production of these very large pots became unprofitable and ceased (around 1910) the potters of the village specialized almost exclusively in the production of wheel thrown pottey. Since the late 1930s and mainly during the German occupation, first small and then larger workshops which produced mostly plates and other tableware were developed, reason being the closure of the big ceramics factory of Kerameikos in Athens and the lack of imports of European dinnerware. The decades of 30s’ and 40s’ was the “golden age” of Vounaria village. However post-war production took a declining course, and the last potter of Vounaria, Thanassis Kanellopoulos, stopped making water jars in the late 1990s.
Everywhere in the village of Vounaria, traces of previous pottery making activity are evident. The old ceramic storage vessels now useless, ended up as flowerpots, thousands of shards – wasters from the workshops found on the slopes of the hills, in holes that appear suddenly in fields when an underground tunnel, out of the dozens that the potters had opened in the hills to extract clay, collapse. This accumulated activity continues to affect residents and especially those who are emotionally involved with it. For example, Panagiotis Kyriakakis, a son of an old pottery making family, built a kiln in 2008 just like the old ones, and Maria Vasilogiannakopoulou decided this year to open a modern ceramic workshop in the village. The old kilns do not exist anymore but memories and material culture have not been lost. Recent efforts have been made by residents with the help of the CSMC to rescue and promote this important tradition.
Text : Nikos Liaros
Editing of English translation : Stephanie Sampson

Figure 1. Vikia, vases for wine 1925, 1937, 1939 (collection/ photo Nikos Liaros)
Figure 2. “Capaklia”, vases for transporting food and collecting milk (collection/ photo Nikos Liaros)
Figure 3. Vikes, water vases. The left by Yiannis Mylonas and the right pre-war. (collection/ photo Nikos Liaros)
Figure 4. Giannis Mylonas outside of his kiln, early 1970s. (CSMC archives)
Figure 5. The potter Thanasis Kyriakakis in his workshop. Early 1940s. (Panagiotis Kiriakakis archives)
Fig. 6 Kilns at the entrance of the village (midwar). Archives : American School of Classical Studies, Athens
Fig. 7 Vase made by the workshop of Sarri brothers, late 30s. (collection/ photo Nikos Liaros)